تفکر اجتماعی شریعتی | شاهرخ اخوی (مذهب و سیاست در ایران؛ شیعه از سکوت تا انقلاب ـ ۱۳۶۲)
تفکر اجتماعی شریعتی
شاهرخ اخوی[1]
منبع: شریعتی در جهان
تاریخ: ۱۳۶۲ (۱۹۸۳)
*بخشی از کتاب «مذهب و سیاست در ایران؛ شیعه از سکوت تا انقلاب» انتشارت یال -لندن- ۱۹۸۳
برگرفته از کتاب «شریعتی در جهان»، تدوین وترجمه حمید احمدی- چاپ ۱۳۶۵ ـ شرکت سهامی انتشار
بحث مقدماتی
این نوشتار تفکر اجتماعی دکتر على شریعتی (متوفی به سال ۱۹۷۷) را مورد بحث و بررسی قرار میدهد. بدین منظور باید به تحلیل سخنرانیها و نوشتههای متعدد او پیرامون «جامعهشناسی اسلام»، دست زد. شریعتی به ندرت توجه خود را به تئوری اجتماعی به معنای اخص آن معطوف میکرد. گرچه آثار او در بردارندۀ موضوعاتی است که هر چند نه به طور جامع و دقیق عناصری از تئوری اجتماعی را فرا میگیرد، با وجود این علاقه زیاد او به بحث برسر مسألة عدالت اجتماعی و اصرارش بر کاربرد تحلیل جامعه شناختی برای نقد اسلام معاصر، ما را قادر میسازد تا جوهر تئوری او را شناسائی کنیم. از آنجا که سبك او مشکل بوده و تفکرش گلچین شده از اینجا و آنجا میباشد کار تحلیل گر پیچیده میشود. اما به هر حال، اصیل بودن بعضی از آثارش و نیز تأثیر بسیار مهم وعمدۀ تفکر او بر روشنفکران ایرانی در جستجوى يافتن يك فرهنگ سیاسی و ایدئولوژی تحول و پیشرفت، این کار را با ارزش میسازد.
قبل از تحليل تفكر اجتماعی او، بهتر است خلاصهای از زندگیاش را مورد بررسی قرار دهیم. چند نکته را میتوان در مورد زندگی او، قبل از دستگیری اش در ۱۹۵۷ (۱۳۳۶) به خاطر شرکت در فعالیتهای جبهه ملی، ائتلاف سیاسی تحت رهبری نخست وزیر ناسیونالیست ایران دکتر محمد مصدق و سپس همکارانش، با اطمینان متذکر گردید. شریعتی در ۱۹۳۳ (۱۳۱۲) در روستائى نزديك شمال شرق مشهد دیده به جهان گشود. خانواده اش خانوادهای مذهبی و پدرش از اعضای محترم روحانیت اصلاح طلب به حساب میآمد و به عنوان معلم علوم دینی شناخته میشد. در نتیجه شریعتی جوان در ابتدا با دروس و مباحثات روحانیت رسمی ایران آشنایی پیدا کرد. او دورههای مقدماتی و متوسطه تحصیلات دینی را در مکتب پدرش فرا گرفت. همچنین دوران دبیرستان را در مشهد به پایان رساند و وارد دانشسرای مقدماتی مشهد شد. در دوران کودتای ۱۹۵۳ (۱۳۳۲) شریعتى يك جوان ناسیونالیست بیست ساله شده بود که در فعالیتهای اصلاح طلبانه شرکت میکرد. در عرض چهار سال بعد در عین معلمی و سپس مطالعه در دانشکده ادبیات مشهد، به فعالیتهای سیاسیاش نیز ادامه داد در سال ۱۹۵۷ (۱۳۳۶) رژيم پدر و پسر هر دو را دستگیر کرد و مشخص نیست آنها چه وقت از زندان رها شدند.
(بیشتر…)مصاحبه با حجتالاسلام علیاکبر هاشمی رفسنجانی (روزنامه اطلاعات ـ ۲۹ خرداد ۱۳۶۲)
مصاحبه با حجتالاسلام علیاکبر هاشمی رفسنجانی
منبع: روزنامه اطلاعات (شماره ۷۰۳۸) ○ تاریخ: ۲۹ خرداد ۱۳۶۲
دکتر شریعتی از افرادیست که واقعاً به این نهضت خدمت کرده و فعالیتهای ایشان در چندین ساله اخیر بر قشر وسعی از کسانی که ما به آنها دسترسی نداشتیم، اثر داشته و آنها را به میدان کشانید. او خصوصاً با تجربهای که داشته بدین معنا که او عملاً معلم بوده و ثانیاً به خارج رفته بود ثالثاً به جامعهشناسی وارد بود و همچنین با وضع روحی و شرایط نسل نو آشنایی داشته، توانست در جامعه مؤثر باشد و موجی نسبتاً قوی ایجاد کند اشکالی که بود این بود که ایشان بیشتر در قشر به اصطلاح روشنفکر و جوان فرو رفته بود و مدتی هم در خارج و دور از ایران بسر برده بود. آشنایی کامل با حوزههای علمیه و محیطهای مذهبی سنتی نداشت از نزدیک با این محیطها آشنا نبود. حوزه علمیه این خاصیت را دارد که هر روز با مردم تماس دارد و طلبهها به شهرها و روستاها میروند و در ارتباط دائم با توده محروم هستند. طبیعی است که او نمیتوانسته در این وضعیت باشد در سخنرانیها هم بیشتر با یک طبقه خاصی طرف بود برخی از برداشتها و دیدگاههای ایشان منطبق با مقتضیات بخش عظیمی از جامعه ما نبود ضمن اینکه ایشان خدمات عظیمی داشت گاهی دچار کمبودهایی از این طرف میشد در مجموع من معتقدم که ایشان خدمت مفید و مؤثری نموده و ما باید از خدمات ایشان قدردانی کنیم و به آنها ارج نهیم.
س: در عین اینکه شهید شریعتی مثل هر کس دیگر نقطهضعفهایی در تفکرش داشته ولی ما جریاناتی را میبینیم که محور برنامه و کارشان بر کوبیدن و تضعیف شریعتی بوده است و خوب البته جریان دیگری نیز هست که مطلق کردن شریعتی و بدنبال یک سری اغراض سیاسی و دستاویز کردن او حاضر به دیدن و پذیرفتن ضعفهای شهید که برای هر متفکری طبیعی است نیست. شما این دو جریان را چگونه توجیه میکنید؟
ج: من دکتر را فردی خوشنیت میدانم او نمیخواست عمداً مسائلی را اشتباه طرح کند. بلکه به همان دلیل یک بعدی دیدن از آن جهت که با این قشر از جامعه درست تماس نداشته یک سری کمبودهایی در تحلیلهای او دیده میشود. خوب این سبب میشود تا آن قشر از جامعه آن علاقه و نزدیکی را با او پیدا نکند.
س: آیا شما این جریان را تأیید میکنید؟
ج: خیر. من معتقدم اگر ما میدانیم کسی سوءنیت ندارد نبایست او را کوبید بلکه باید نقادانه با او برخورد نمود. در جامعه بایستی نقادی سازنده وجود داشته باشد.
جامعه ما به دلیل اینکه بسته بوده و تحت فشار و دیکتاتوری قرار داشته عادت نکرده با دید باز به مسائل نگاه کند. ما باید این مسئله را بپذیریم که هیچگاه در آینده نیز فردی مطلق نخواهیم داشت. مطلقگرایی در تأیید شریعتی صحیح نیست، چرا که به این معناست که او را به خورد جامعه دادهایم و از آن طرف کوبیدن و تضعیف او نیز صحیح نیست. چرا که بدین معناست که بسیاری از دیدگاههای خوب ایشان را که برای جامعه مفید است از دست جامعه گرفتهایم و اصولاً در مورد هیچ متفکری این نحو برخورد صحیح نیست.
ویژهنامهی ششمین سالگرد شهادت دکتر شریعتی (کیهان ـ ۲۹ خرداد ۱۳۶۲)
شریعتی؛ جرقهای در ظلمت، انفجاری در سکوت
منبع: روزنامه کیهان
تاریخ: ۲۹ خرداد ۱۳۶۲
روزنامه کیهان ویژه نامهای به مناسبت ششمین سالگرد «شهادت معلم شهید دکترعلی شریعتی» به چاپ رسانده است. در این ویژه نامه هشت صفحهای اظهار نظرات بسیاری از چهرههای برجسته سیاسی – دولتی – روحانی پس از انقلاب را در باره شریعتی میتوان خواند.
دکتر شریعتی از دید من یک انسان خوش قریحه، با هوش و تیز بین ناآرام و جستجو گر است: شهید مظلوم دکتر بهشتی
شریعتی جوانهای ما را از کاخ جوانان به حسینیه کشاند: آیت الله طالقانی
دکتر شریعتی به مطهری ارادت میورزید: حجة الاسلام خامنهای
دکتر شریعتی از افرادی است که واقعا به این نهضت خدمت کرده است: حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی
نوشتهها و سخنرانی های دکتر شریعتی در روحیه جوانان آن زمان نقش سازندهای داشت: ایت الله مهدوی کنی
شریعتی یک انسان تلاشگر و در راه عقیده و فکر اسلامی خستگی ناپذیر بود: حجة الاسلام خامنهای
تو بر شهادت پاک فدائیان عشق شاهدی: مصطفی چمران
در این ویژه نامه سخنرانی استاد محمد تقی شریعتی در هفتم شهادت فرزندش در مشهد و نیز بخشی از نامه استاد مطهری خطاب به دکتر شریعتی که در سال ۱۳۴۷ نوشته شده است ( بدون ذکر تاریخ ) درج شده است. دو شعر نیز از علی معلم «همان که رودخانه را به خون تازه رنگ زد» و استاد امیری فیروزکوهی « داشت نیش «خامه» تیزش تراش از « ذوالفقار».
ویژهنامهی ششمین سالگرد شهادت دکتر شریعتی (اطلاعات ـ ۲۹ خرداد ۱۳۶۲)
اگر تنهاترین تنهاها شوم باز هم خدا هست
به مناسبت ششمین سالگشت شهادت دکتر شریعتی
منبع: روزنامه اطلاعات
تاریخ: ۲۹ خرداد ۱۳۶۲
ویژه نامه روزنامه اطلاعات با عنوان و مطالبی تکراری(تکرار مطالب ویژه نامه روزنامه کیهان بود ) به مناسبت ششمین سالگرد شهادت شریعتی علاوه بر ذکر و درج مواضع شخصیت های سیاسی، روحانی و فرهنگی درباره دکتر شریعتی، بخش اعظم صفحات خود را به گزینش و چاپ متونی از شریعتی در باب موضوعاتی چون: وصایت و شورا، قدرت های استکباری، مارکسیسم، ولایت، روحانیت و… اختصاص داده است. عناوین مطالب این ویژه نامه عبارتند از:
نقد و بررسی پنج دیدگاه و قضاوت در باره دکتر شریعتی: بینام
نقاط مثبت و منفی اثار شریعتی از دید شخصیت ها و صاحب نظران: آیت الله بهشتی، حجت الاسلام رفسنجانی، دکتر عبدالکریم سروش، مهندس میر حسین موسوی، عسگر اولادی).
نظریات دکتر شریعتی درباره مسائل و موضوعات مختلف دینی، اجتماعی: (گزیده متون شریعتی ).
شعری از طاهره صفارزاده نیز در این ویژه نامه تحت عنوان« سفر هزاره» درج شده است.
