ساخت یابی «امر ملی» در ایران از نظر علی شریعتی

عباس منوچهری

منبع: روزنامه شرق

تاریخ: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵

ساخت یابی «امر ملی» در ایران از نظر علی شریعتی

پرسش از «امر ملی» امروزه سه پاسخ متفاوت را در بردارد:

نیست انگارانه: این تعبیر اساسا قائل به وجود چیزی که بتوان آنرا «ملی» نامید نیست. یا حداقل در جهان پسا ها ی امروزین «امر ملی» را فاقد اهمیت نظری و عملی می داند.

پوزیتیویستی – ساختاری : رویکرد ساختاری مناسبات طبقاتی را تقدم ساختارهای عینی بر هر پدیده و امری.

رومانتیک – ضد سلطه: نهضت های رهائی بخش و ضد استعماری امر ملی را در چارچوب مبارزات رهائی بخش معنا می کنند.

رویکرد آخر را بصورت خاصی می توان بر اساس آراء شریعتی با رهیافت ساختمندانه صورتبندی کرد. رهیافت ساختمندی (ساخت یابی) استمرار حیات اجتماعی، از جمله ایجاد تغییرات اجتماعی، را نتیجه دیالکتیک میان ساختار و کارگزار می بیند. بنابراین در ایجاد تغییرات تاریخی نه مناسبات ساختاری به تنهائی تعیین کننده هستند و نه اراده و خواست و عمل شهروندان (ملت) بلکه تقابل این دو به ایجاد تغییر می انجامد. طبق اندیشه شریعتی می توان گفت که امر ملی برآیند تقابل سه حلقه حُسن، یعنی «عرفان ، برابری ، آزادی» به‌عنوان کارگزار در برابر چهار زنجیر ظلم (استعمار، استبداد، استثمار، استحمار) به‌عنوان ساختار بوده است.

در همین چارچوب می توان گفت، «امر ملی» در دوران معاصر ایران برآیند تعاطی سه ضلع یک تثلیث ساختمندانه یعنی جامعه – حکومت – قدرت خارجی بوده است. این تثلیث اما از جهت هستی شناسی، یعنی سطح رئال در رئالیسم انتقادی باسکر، در بطن اقتصاد سرمایه داری شکل گرفته و به همین دلیل با امر ملی در دوران باستان یا میانه ایران متفاوت است. در طی تاریخ دویست ساله ایران معاصر اضلاع این ساختار بطور سیالی در هر دوره شکلی به خود گرفته اند و به نحوی با هم نسبت پیدا کرده اند.

ایستار ضلع جامعه، آنچه «فرهنگ سیاسی» نامیده می شود و در چارچوب نظری دیسیپلین روانشناسی اجتماعی «روحیه قومی» نیز نامیده می شود، نقش تعیین کننده ای در تحولات دویست ساله داشته است. این ایستار (رویکرد – فرهنگ) هم نقش کارگزارانه مشروعیت زدائی و هم مشروعیت بخشی به نظام سیاسی را داشته است.

بقول امانوئل والرشتاین «نظم جهانی» از قرن نوزده میلادی همه یک سیستم واحد شده است که در بردارنده کلیه کشورهای جهان است و جایگاه هر یک را در این سیستم به صورت مرکز پیرامون تعیین می کند.

نهایت اینکه بحث درباره «امر ملی» با در نظر گرفتن زمینه و زمانه، از یکسو، و شبکه ای از تبادلات سه جانبه میان اقتدار سیاسی- فرهنگ سیاسی – نظام سرمایه داری معاصر از سوی دیگر قابل پیگیری است. بدیهی است که امروز شبکه های رسانه ای – مجازی – تبلیغی در رابطه با مشروعیت سیاسی و حرکت های اعتراضی هر دو نقش قابل توجهی بازی می کنند. 

نویسنده : اپراتور سایت تاریخ ارسال : جولای 4, 2026 1 بازدید